Bối cảnh: Từ toàn cầu hóa đơn cực đến thách thức bảo hộ
Trong nhiều thập kỷ, Mỹ luôn giữ vai trò thị trường tiêu thụ cuối cùng của thế giới, nơi hấp thụ khối lượng khổng lồ hàng hóa từ châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nền kinh tế khác. Mô hình ấy tạo nên một trật tự đơn cực, với sức mua của người tiêu dùng Mỹ làm động lực chính cho toàn cầu hóa. Tuy nhiên, từ sau khủng hoảng tài chính 2008, chiến tranh thương mại Mỹ – Trung năm 2018 và cú sốc đại dịch COVID-19, những nghi ngờ về sự bền vững của trật tự này ngày càng rõ rệt. Việc Donald Trump tái đắc cử năm 2024, đồng thời áp đặt mức thuế quan cứng rắn, đã trở thành điểm bùng phát. Các nền kinh tế nhận ra rằng mô hình “xoay quanh Mỹ” không còn an toàn, buộc họ phải chủ động tìm lối đi mới.
Châu Âu nhanh chóng phản ứng bằng loạt hiệp định thương mại tự do với Mercosur, Mexico, Indonesia và lên kế hoạch hoàn tất thỏa thuận với Ấn Độ. Nam Mỹ, vốn từng chịu ảnh hưởng mạnh của Mỹ, cũng bắt đầu đàm phán với Canada và tăng cường hợp tác với châu Âu. Ở châu Á, Ấn Độ nối lại đối thoại với New Zealand, mở rộng quan hệ với ASEAN. UAE trở thành hình mẫu mới cho sự hội nhập nhanh chóng khi chỉ trong một tháng ký ba hiệp định thương mại trong cùng một ngày. Bản đồ thương mại toàn cầu đang được vẽ lại, dần rời xa trục truyền thống Mỹ – EU – Trung Quốc, để hình thành một mạng lưới đa cực năng động và phân tán hơn.
Sự dịch chuyển: Bản đồ thương mại đang vẽ lại
Quá trình này không chỉ diễn ra ở cấp độ chính sách mà còn lan sâu vào cấu trúc chuỗi cung ứng. Các tập đoàn đa quốc gia, vốn quen với mô hình sản xuất tập trung, nay buộc phải phân tán đầu tư để giảm thiểu rủi ro. Việt Nam, Mexico, Ấn Độ và các nền kinh tế Đông Nam Á nổi lên như điểm đến hấp dẫn nhờ chi phí cạnh tranh và lực lượng lao động dồi dào. Ở châu Âu, nhu cầu tự chủ về nguyên liệu chiến lược ngày càng rõ rệt, đặc biệt với khoáng sản phục vụ năng lượng xanh, trong bối cảnh cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều coi nguồn cung là công cụ gây sức ép. Xu hướng “friend-shoring” và “near-shoring” lan rộng, đẩy chuỗi cung ứng toàn cầu sang trạng thái phân mảnh với nhiều trung tâm mới.
Trong đó, những nền kinh tế tầm trung nổi lên như người hưởng lợi. Khi dòng vốn FDI rời khỏi Trung Quốc và Mỹ, các quốc gia Đông Nam Á, Nam Á, Trung Đông trở thành điểm đến thay thế. Không chỉ đóng vai trò sản xuất, họ còn trở thành cầu nối giao thương, tận dụng vị trí địa lý và chính sách mở cửa. UAE, Singapore, Thổ Nhĩ Kỳ đã chứng minh rằng trong một thế giới đa cực, những trung tâm linh hoạt, quy mô vừa vẫn có thể trở thành nút thắt chiến lược của thương mại toàn cầu. Điều này đồng thời mở ra cơ hội để các quốc gia mới nổi tăng tiếng nói trong đàm phán quốc tế, thoát khỏi vị thế bị che khuất bởi những nền kinh tế lớn.
Hệ quả và thách thức song hành
Dẫu vậy, bức tranh không chỉ toàn màu sáng. Sự phân mảnh thương mại đồng nghĩa với chi phí tuân thủ cao hơn, bởi mỗi khối kinh tế lại áp dụng bộ quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế tranh chấp riêng. Nguy cơ hình thành các “sân chơi song song” là hiện hữu, nơi một số liên minh khép kín có thể loại bỏ các đối tác bên ngoài. WTO, vốn được kỳ vọng giữ vai trò trọng tài toàn cầu, ngày càng bị thu hẹp ảnh hưởng khi các quốc gia ưu tiên FTA song phương hoặc khu vực. Điều này khiến thương mại quốc tế trở nên đa dạng nhưng thiếu thống nhất, làm gia tăng rủi ro và bất ổn cho cả doanh nghiệp lẫn chính phủ.
Địa chính trị: Kinh tế gắn liền chiến lược quyền lực
Ở góc nhìn địa chính trị, thuế quan Mỹ không đơn thuần là chính sách bảo hộ, mà là một công cụ chiến lược. Washington muốn buộc các đối tác điều chỉnh để duy trì lợi thế công nghiệp và công nghệ, đồng thời kìm hãm ảnh hưởng từ Trung Quốc và châu Âu. Đáp lại, Bắc Kinh mở rộng “Vành đai – Con đường” để kiến tạo mạng lưới thay thế, trong khi châu Âu và Nhật Bản lại trăn trở với bài toán tìm “người mua đủ lớn” để bù đắp vai trò thị trường Mỹ – một khoảng trống chưa có quốc gia nào đủ sức lấp đầy. Cạnh tranh quyền lực ngày càng đan xen yếu tố kinh tế và chính trị, khiến thương mại toàn cầu trở thành mặt trận của những toan tính chiến lược.
Trong dài hạn, tác động trực tiếp từ thuế quan có thể chỉ làm GDP châu Âu giảm 0,2–0,3% mỗi năm. Nhưng tác động lớn hơn là sự định hình lại toàn bộ hệ thống. Hội nhập quốc tế, vốn từng đồng nghĩa với việc tiếp cận thị trường Mỹ, giờ đây được tái định nghĩa thành chiến lược đa dạng hóa để tồn tại. Toàn cầu hóa không sụp đổ, mà đang tái sinh dưới hình thức đa trung tâm, nơi nhiều khối kinh tế cùng chia sẻ vai trò dẫn dắt thay vì phụ thuộc vào một siêu cường duy nhất.
Kết luận: Bước ngoặt lịch sử của thương mại toàn cầu
Có thể nói, chính sách thuế quan của Mỹ mang lại lợi ích bảo hộ trong ngắn hạn, nhưng lại vô tình trở thành chất xúc tác cho một cuộc tái thiết toàn cầu. Thương mại thế giới bước sang một kỷ nguyên mới – phức tạp hơn, khó đoán hơn, nhưng cũng đầy cơ hội. Với doanh nghiệp, đây là lời cảnh tỉnh về sự linh hoạt và năng lực thích ứng. Với các quốc gia, đây là khoảnh khắc để tái định hình chiến lược phát triển. Ai biết tận dụng làn sóng đa cực này sẽ có cơ hội bứt phá, trở thành trung tâm dẫn dắt trong trật tự kinh tế mới.
